Bi pênûsa: Dr. Adnan Bozan

Ziman tenê amûrekî ragihandinê navbera mirovên nîne, û ne tenê deng û tîpan e ku ji bo veguhastina wate û ramanan têne bikaranîn. Belkî ew qasaya ye ku tê de civakan bîranîna xwe ya kolektîf diparêzin, û pira ye ku pê re çand, nirx û dîrok ji nifşekê derbasî nifşekî din dibin. Gava neteweyek zimanê xwe winda bike, ew tenê amûrekî gotinê winda nake, belkî perçeyek ji ruhê xwe û yek ji bingehên herî girîng ên hebûna xwe ya şaristaniyî û mirovî jî winda dike.

Ziman ew welatê yekem e ku mirov tê de dijî berî ku nexşeyên erdnîgarî û sînorên dewletan nas bike. Bi navgîniya ziman mirov navên tiştan hîn dibe, cîhan vedikole, hest û xeyalên xwe çêdike, û têgihiştina xwe ya jiyanê ava dike. Ji ber vê yekê ziman di dîrokê de yek ji bingehên herî girîng bû ku li ser wan nasnameyên neteweyî û çandî hatine avakirin, ji ber ku hestekî hevpar ê girêdana civakî diafirîne û girêdanên di navbera mirov û dem û cih de berfireh dike.

Neteweyên ku di nav çend sedsalan de hebûna xwe parastine, ne tenê bi hêza çekan an bi aboriyê xurt bûne, belkî bi parastina ziman û çanda xwe xurt bûne. Ziman ne tenê îfadeya nasnameyê ye, belkî yek ji faktorên bingehîn e ku vê nasnameyê ava dike û bi domdarî nû dike. Ew xezîneya zindî ye ku tê de çîrokên gelêrî, stran, esatîr, gotinên pêşiyan, wêje, felsefe û her tiştê ku mirov di dîrokê de ji ezmûn û tecrûbeyan kom kirine tê parastin.

Ji vê xalan tê fam kirin ku cihê taybet ê zimanê kurdî di hişmendiya kurdî de çawa ye. Ew tenê amûrekî ragihandinê yê rojane nebûye, belkî di dirêjahiya dîrokê de sembola berxwedana çandî û amûrek bo parastina hebûna neteweyî li hember hewlên kêmkirin, înkarkirin û têkelbûnê bûye. Di dema ku nexşeyên siyasî diguherîn û rejîm diguhestin, zimanê kurdî bîranîna gelê kurd hilgirt û ji nifşekê bo nifşekî din veguhast, û bi wê re domdariya nasnameya çandî parast.

Di vê çarçoveya dîrokî û çandî de, kovara «Hawar» wek yek ji girîngtirîn qonaxên dîrokê yên zimanê kurdî yê nûjen derket holê. Dema ku emir û ramanwerê kurd Celadet Alî Bedirxan hejmara yekem a vê kovarê li Dimaşqê di 15ê Gulanê 1932 de derxist, ew ne tenê kovarek edebî ava kir, belkî projeyek nûjenî û çandî ya berfireh destpê kir ku armancê wê pêşvebirina zimanê kurdî û nûkirina amûrên îfadeyê bû.

«Hawar» di demekê de derket ku zimanê kurdî pir zehmetiyan dibihist. Ew di pêşvebirina nivîsîna alfabeya latînî de roleke girîng lîst, gotar, lêkolîn û berhemên edebî weşand, û rêbazên nivîsîn û îfadeyê pêş xist, heta ku bû dibistanek çandî û zimanî ku bandoreke kûr li ser pêşveçûna nûjen a çanda kurdî kir.

Navê «Hawar» — ku wateya wê gazî an jî qêrîn e — ne navêkî tesadufî bû, belkî îfadeya hewcedariya gel bû ku dengê xwe were bihîstin, bi zimanê xwe binivîsin û bîranîna xwe ji windabûnê biparêzin. Ew qêrîneke li hember ji bîrkirinê bû, û gazîyek ji bo domdariya ziman di hişmendiya kolektîf a gel de.

Ji wê demê ve «Hawar» ne tenê kovarek bû, belkî bû sembola qonaxekê tevahî ji pêşveçûna çanda kurdî. Ji ber vê yekê roja 15ê Gulanê wek roja zimanê kurdî tê pîroz kirin, ji ber ku di wê rojê de yek ji herikên herî girîng ên çandî dest pê kir ku di parastin û pêşvebirina ziman de roleke bingehîn lîst.

Parastina ziman ne wateya girtina xwe ji dinya re ye, û ne jî dijberiya zimanan e, belkî wateya parastina cihêrengiya çandî ya mirovahiyê ye. Her ziman dîtinek taybet a cîhanê temsîl dike, û di nav peyv û rêzimanê xwe de parçeyek ji mîrasa giştî ya mirovahiyê hilgirtî ye. Gava zimanek winda dibe, mirovahî ne tenê amûrekî ragihandinê winda dike, belkî perçeyek ji dewlemendiya xwe ya ruhanî û şaristaniyî jî winda dike.

Ji ber vê yekê, berpirsiyariya parastina zimanê kurdî ne tenê li ser zimanzan û nivîskarên e, belkî berpirsiyariyeke giştî ye ku ji malbat û dibistanê dest pê dike û heta çapemenî, saziyên çandî, zanîngeh û medyayê berdewam dibe. Zimanê ku nayê nivîsîn, nayê xwendin û zanîn tê de nayê hilberandin, hêdî hêdî hêza xwe ya nûbûn û hemgirtina demê winda dike.

Ger netewey bi îrade û kar têne avakirin, ziman bingehê wê îradeyê ye. Ew bîranîna zindî ya gelan e, dengê wan ê ku nahêle pîr bibe, û ayîneyê ye ku mirov di wê de xwe dibîne di nav demê de. Ji vê xalan ve «Hawar» ji kovarek zêdetir e, û ziman ji peyvan zêdetir e; her du jî çîroka gelêk in ku hewl dane nasnameya xwe biparêzin, hebûna xwe îsbat bikin, û pêşeroja xwe bi tîpan binivîsin ku dîroka wan parastine.